phật học cơ bản

Cuộc khiêu vũ giả trang

“Cứ tìm đi, bạn sẽ thấy bạn”. Đúng! Chẳng những trên phương diện văn chương mà cả trên phương diện tính tình, bạn phải tự tìm ra bạn, mà việc đó không phải dễ đâu. Hồi xưa tôi quen thân văn hào Pỉandello mà vở kịch nào cũng lấy những sự thay đổi cá tính của con người làm chủ đề. Ông bảo tôi: “Từ hồi còn đi học tôi đã bị ý này ám ảnh: vẽ chân dung nhất trí của con người là vẽ bậy, không đúng sự thực.
Trước một số người nào đó ta đóng một vai trò này, trước một số người khác ta lại đóng một vai trò khác. Điều đó rất đúng đến nổi đôi khi ta thấy khó chịu khi ngồi trước mặt hai người bạn; phải mời một trong hai người đó đi rồi mới thấy thảnh thơi được. Vợ chồng nhiều khi phải lẩn trốn nhau một ít lâu vì không thể tiếp tục đóng một vai trò mà hồi mới cưới hai bên thành thực chấp nhận. Một người đàn ông đã khoác cái vẽ đạo đức giả. Người đó làm ra một thái độ mà thái độ đó không giữ hoài được. Người đó phải trốn đi, nghĩa là bắt đầu lại cuộc sống với một người đàn bà khác, đóng một vai trò khác với người này và vai trò này hợp cho người đó hơn… Bảo rằng ở trên tất cả những vai trò đó, có một cái bản ngã duy nhất nó trùm lên, điều đó tôi cho là một ảo tưởng!…


Đời sống là sự thay đổi. Khi không còn chuyển biến, thay đổi nữa thì con người hóa già rồi chết!
Pỉandello có lý. Trong một con người có thể có cả trăm con người được. Người đó tốt không? Người đó xấu không? Cả hai. Bạn biết rằng bạn có thể âu yếm và độc ác, biết điều và tàn bạo, có thể khôn ngoan mà lại có thể điên khùng, cái đó tùy hoàn cảnh, tùy sách bạn đọc, tùy người khuyên bảo bạn, tùy người bạn chơi của bạn. Chẳng hạn, chúng ta xét trường hợp Chateaubriand. Trong bản chất ông ta có một con người tu hành, tin Chúa, rất mộ đạo Ki Tô do nhiều kỷ niệm hồi thơ ấu và hồi thiếu niên; nhưng cũng có một người nữa rất dễ sa ngã vào những sự quyến rũ mà đạo Ki Tô cấm kỵ, một con người kiêu ngạo, phóng đãng. Hai con người đó, người nào thật là Chateaubriand?
Không có con người nào cả, nếu bạn tách riêng ra khỏi con người kia. Chateaubriand là một toàn bộ. Rồi bạn lại xét Napoléon. Có một vị quốc trưởng nào nhiều tham vọng hơn ông không? Có nhà chinh phục đất đai nào tham lam vô độ như ông không? Vậy mà khi ông suy nghĩ về con người của ông, về cuộc đời của ông thì ông có tiết độ ra sao! Người ta gần như có thể khen ông: Con người nhũn nhặn quá! Ở đảo thánh Hélène, khi đã lột cái mặt nạ hoàng đế ra rồi, ông ta tìm lại được cái tâm hồn một chú thiếu úy, một cậu sinh viên chỉ mơ ước được sống ở Parisvới ba cắc mỗi ngày và được coi Talma đóng kịch Corneille.
Thế thì người nào mới thật sự là Napoléon? Hết thảy. Và trong con mắt của ông thì người nào cũng thành thực cả. Chúng ta đóng trò cho chúng ta cũng như cho những người khác. Khi đi qua dưới những ngọn đèn rọi của tình cảm và tuổi tác thì chúng ta thay đổi màu sắc y như các vũ nữ bận áo trắng mà hóa ra lúc thì vàng, lúc thì hồng, lúc thì xanh. Cái bản ngã còn trẻ trung của bạn bây giờ chê cười các đam mê của các ông già, nhưng sau này khi đi qua vùng ánh sáng của ngọn đèn rọi lão niên thì bạn cũng có những đam mê đó. Chức vụ cũng thay đổi con người nữa. Một thanh niên ngỗ nghịch nọ sau kỳ thi tú tài, đi diễn hàng một với bạn bè, nghênh ngang ngoài đường, thoi một cái bể quai hàm một thày cảnh sát, có thể sau này thành một viên Chưởng ấn hay Chánh án tòa Thượng thẩm. Một thi sĩ trẻ nọ cay độc chế giễu Viện Hàn lâm có thể một ngày kia mê mẩn tâm hồn bước vào Viện trong tiếng trống thùng thùng và đọc bài diễn văn cảm ơn.
Chẳng những trong bản chất của bạn có cả mười, cả trăm người nó đợi giờ phút nào đó, gặp những mối tình nào đó, tới tuổi nào đó, lãnh những chức vụ nào đó mới xuất hiện, mà còn nhiều con người khác nữa không bao giờ biết được. Có những người ngay từ hồi trẻ đã làm ra một thái độ, một bộ tịch và giữ hoài được thái độ, bộ tịch đó. Đôi khi thái độ, bộ tịch đó đẹp đẽ. Chẳng hạn thái độ, bộ tịch của con người minh triết, nghiêm nghị, trung tín, từ bỏ mọi thú vui mà hoàn toàn hy sinh cho hạnh phúc kẻ khác. Nhưng nghệ sĩ đóng cái vai trò lớn đó (và đóng một cách hoàn hảo) thỉnh thoảng cũng nghe thấy trong thâm tâm có tiếng nhủ thầm: “Này cậu, bộ cậu tính làm tình làm tội cậu, suốt đời phải đóng cái vai đó sao? Cậu mà đóng cái vai Don Juan và vai bọn vô luân cũng khéo như người khác chứ đâu có kém – nếu cậu muốn… Mà như vậy thú vị hơn nhiều. Biết đâu chừng? Có lẽ vai đó mà lại giống hệt hơn nữa đấy”.
Lúc đó người ta mới lờ mờ nghĩ rằng đã làm hỏng đời mình, đã phải nhịn biết bao cái vui nhộn. Tại sao vậy? Tại bạn không còn dám lột mặt nạ ra, cái mặt nạ mà mọi người đã quen nhìn và nhận ra bạn rồi, mà nó lại biểu hiện một phương diện đúng với con người của bạn. Chỉ có mỗi một phương diện được thực hiện, còn biết bao phương diện có thể thực hiện được thì phải bỏ đi.
Hồi xưa, ở bên Anh, tôi được quen một thiếu phụ rất đẹp, e lệ gần như thành tật. Chồng bà ta rất thông minh làm cho sự lanh lợi của bà ta gần như tắt hẳn. Nhiều ông mê vẽ đẹp của bà, hăng hái ve vãn bà; họ thất vọng vì thấy bà làm thinh và có vẻ lạnh lùng. Một buổi tối, một nữ chủ nhân ở Londres tổ chức một cuộc khiêu vũ giả trang. Do ngẫu nhiên tôi được ngồi cạnh một thiếu phụ thân thể tuyệt mỹ mà không vũ. Do phép lịch sự, tôi gợi chuyện với bà; bà đáp, rất thông minh và bạo dạn, đến nỗi tôi ngồi lại một lúc lâu, bị bà ta chinh phục. Khi biết chắc rằng đã làm cho tôi mê mẩn vì vẽ đẹp của thân thể và cái duyên của câu chuyện, bà ta mới cười, nâng cái mặt nạ lên. Tôi ngạc nhiên nhận ra bà bạn diễm lệ và rất ít nói của tôi. Nhờ đeo mặt nạ mà bà đã đóng vai một người khác được. Mà người khác đó cũng chính là bà. Có lẽ vì những lý do như vậy mà các cuộc khiêu vũ giả trang ở Đại kịch trường hồi xưa rất được hoan nghênh. Còn gì thích thú bằng được quên mình trong một lúc để tìm lại được ở mình một con người khác hẳn con người thường ngày.
Đời sống là một cuộc khiêu vũ giả trang. Trong cuộc khiêu vũ đó có nên đeo hoài một mặt nạ không? Cái đó còn tùy thứ mặt nạ – và tùy bạn nữa. Nếu mặt nạ nào đó không hợp với bạn, nếu nó làm bạn đau khổ, khó chịu, nếu bạn có cảm tưởng rằng nó buộc bạn phải đóng một vai trò không thích hợp với bạn, thì cứ thử những mặt nạ khác. Cái món hàng đó ê hề ra đó. Bên cạnh cái mặt nạ nghiêm nghị của một ông lớn tương lại, đây là cái mặt nạ của một nghệ sĩ bận một chiếc áo sơ mi banh ngực lèo loét ô đỏ, ô trắng; rồi đây là một mặt nạ của bác sĩ tương lai cặp mắt soi mói sau đôi mục kỉnh. Muốn thay đổi, còn kịp đấy. Nhưng này, coi chừng nhé! Hễ đeo mặt nạ thì là vào cuộc vũ đấy. Vì các mặt nạ khác sẽ tùy theo bề ngoài của bạn mà xét bạn. Bạn đương vô cuộc khiêu vũ của đời sống, nên lựa cho kỹ mặt nạ đi.

xem nhiều hơn

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Back to top button